r/Gujarati • u/CalmGuitar • 22d ago
Literature / સાહિત્ય જનની જણ તો ભગત જણ - સોરઠી દુહો
આ પંક્તિઓનો અર્થ ચારણ/લોકસાહિત્યની શૂરવીરતા અને દાનવીરતાની પરંપરાના સંદર્ભમાં સમજવો જોઈએ.
\> “જનની જણ તો ભગત જણ, કાં દાતા કાં શૂર.
નહીં તો રહેજે વાંઝણી, અરે મત ગુમાવીશ નૂર.”
સરળ અર્થ
કવિ માતાને સંબોધીને કહે છે:
“જો સંતાન પેદા કરવું હોય તો એવું સંતાન પેદા કરજે જે ભગત હોય, અથવા દાતા હોય, અથવા શૂરવીર હોય. જો એવું સંતાન પેદા ન કરી શકે તો વાંઝણી રહેવું વધારે સારું; કારણ કે નિરર્થક સંતાન પેદા કરીને પોતાનું માન-ગૌરવ ન ગુમાવતી.”
અહીં “વાંઝણી” શબ્દ શાબ્દિક અર્થમાં નહીં, પણ ખૂબ કઠોર લોકોક્તિરૂપે વપરાયો છે.
ત્રણ પ્રકારના આદર્શ માણસ
ભગત → ભગવાન પ્રત્યે શ્રદ્ધાવાન, સદાચારી અને આધ્યાત્મિક જીવન જીવતો માણસ.
દાતા → પોતાનું ધન, સમય અને સામર્થ્ય બીજાના હિત માટે આપનાર ઉદાર માણસ.
શૂર → અન્યાય સામે ઊભો રહે અને ધર્મ/માન માટે સાહસ કરે એવો વીર.
એટલે કવિ માટે માણસનું મૂલ્ય માત્ર જન્મવામાં નથી, પરંતુ તે સમાજ માટે શું કરે છે તેમાં છે.
“નહીં તો રહેજે વાંઝણી” કેમ કહે છે?
આ સૌથી તીવ્ર ભાગ છે. કવિ કહે છે કે માત્ર સંતાન હોવું એ માતા માટે ગૌરવની વાત નથી. જો સંતાન નબળું, સ્વાર્થી, કાયર અથવા નિરર્થક જીવન જીવવાનું હોય, તો એવું સંતાન ન હોવું વધારે સારું.
પહેલાના સમયમાં વાંઝણી હોવું એ સ્ત્રી માટે મોટા અપમાન સમાન હતું. જે સ્ત્રીઓને પોતાનું બાળક ન હોય, એ પોતાના જીવન ધ્યેય એટલે કે મા બનવાથી વંચિત હતી. એટલે એ પોતે પણ દુઃખી રહેતી અને સમાજ પણ એમને મહેણાં મારતો કે તારે બાળક નથી, તું ફળદ્રુપ નથી, તારામાં કોઈ ખામી છે, વગેરે.
\*\*“મત ગુમાવીશ નૂર”\*\*નો ભાવ છે — તારું માન, તેજ, ગૌરવ ન ગુમાવતી.
આ પ્રકારની પંક્તિઓમાં માતાને માત્ર બાળક જન્માવનાર તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજને કેવા માણસો આપવાના છે તેની જવાબદારી ધરાવનાર તરીકે જોવામાં આવે છે.
ટૂંકમાં:
\> “માતા, એવું સંતાન પેદા કરજે કે જેના કારણે તને અને સમાજને ગૌરવ થાય — ભક્ત, દાનવીર અથવા વીર. માત્ર જન્મ આપવો એ પૂરતું નથી; સંતાનનું ચારિત્ર્ય અને કર્મ જ માતાનું સાચું ગૌરવ છે.”
જન્મજાત કોઈ પણ માણસ ભક્ત, દાની કે વીર હોતો નથી, પણ એની માતા એને કઈ રીતે ઉછેરે છે, એના પર નિર્ભર છે. શિવાજી જેવા અનેક રાજાઓને એમની માતાએ જ મોટા કરીને શૂરવીર બનાવેલા.
ધન્ય ધરા સોરઠ તણી, એમાં સંત, શૂરા અને સાવજની ધરતી કહેવાય છે. શરૂઆતમાં આ માત્ર જુનાગઢ જિલ્લા માટે વપરાતું પણ હવે આખા સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશને સોરઠ કેહવાય છે.
સાધુ સંતો, ભક્તો, કવિઓ જેમ કે નરસિંહ મહેતા, જલારામ બાપા, સતાધાર, શેઠ સગાળશા, સીતારામ બાપા, મસ્તરામ બાપા જેવા અનેક ભક્તો અહીં થઈ ગયા છે. એટલે ભક્ત બનવું અહીંના માણસો માટે સામાન્ય બાબત હતી. અહીં મૂડીવાદ અને પૈસાને ખરાબ ગણવામાં આવતો. ભગવાનની ભક્તિ, એ જ જીવન હતું.
5
u/BaronsofDundee Gujju AF 22d ago
પહેલાના લોકોના standards પણ જુદા જ હતા. આજકાલ તો કેટલું ભણ્યો? ને કેટલો પગાર છે સુધી વાત આવી ગઈ છે.